Izbor izuzetnih primeraka ćilima iz privatnih kolekcija doneo priče o porodičnom nasleđu, kolekcionarstvu i kontinuitetu pirotskog ćilimarstva
Izbor reprezentativnih pirotskih ćilima iz privatnih kolekcija, koji je realizovan trećeg dana, označio je završnicu i ujedno zatvaranje ovogodišnjeg Festivala pirotskog ćilima. U dvorištu Muzeja Ponišavlja Pirot predstavljeni su odabrani primerci iz privatnih zbirki, otvarajući prostor za priče koje prevazilaze estetsku vrednost samog ćilima – priče o porodičnom nasleđu, kolekcionarstvu i znanju koje se generacijama prenosi sa tkalje na tkalju.
Upravo su kontinuitet i prenošenje nasleđa bili u osnovi nagrada i priznanja koja su uručena na završnici festivala. Kustos i etnolog Muzeja Ponišavlja Pirot Lea Vučić detaljnije je predstavila dobitnike i objasnila kriterijume prema kojima su nagrade dodeljene.
Među njima su bile nagrade za izuzetan primerak pirotskog ćilima i izuzetnu kompoziciju pirotskog ćilima. Za ove kategorije odabrana su dva primerka koji, svaki na svoj način, predstavljaju posebne domete pirotskog ćilimarstva.
Jedan od njih je ćilim koji je u Muzeju nazvan „Devojka u cveću“. Reč je o celovitoj kompoziciji kakvu, prema rečima kustoskinje, do sada nisu imali priliku da vide. Njegovo poreklo je pouzdano utvrđeno – zna se kojoj je pirotskoj porodici pripadao, kao i da je nastao u periodu nakon Prvog svetskog rata.
Posebnost ovog primerka je i u načinu na koji su predstavljeni floralni motivi. Za razliku od očekivane stilizacije karakteristične za pirotski ćilim, cveće je ovde prikazano realističnije, u kompoziciji sa ženskom figurom. Upravo ta neuobičajena likovna interpretacija čini ovaj ćilim posebno vrednim primerom za proučavanje i predstavljanje pirotskog tkačkog nasleđa.
Drugi nagrađeni ćilim nosi naziv „Kecelje“, prema samoj formi kompozicije. Njegova posebnost nije samo u izuzetno razrađenom ornamentu, već i u porodičnoj priči koja ga prati.
Ćilim je nastao krajem 19. veka, iako tačna godina izrade nije poznata. Poznato je, međutim, da je žena koja ga je ponela u miraz rođena 1886. godine, a da je njena majka dala da se ćilim izatka upravo za ćerkin miraz. Od tada je ostao u istoj porodici, prelazeći iz generacije u generaciju, da bi se danas našao u rukama jedne od njenih naslednica.
Takva istorija predmetu daje značenje koje prevazilazi njegovu umetničku i zanatsku vrednost. Ćilim postaje porodični dokument, materijalno svedočanstvo o kontinuitetu i predmet kroz koji se može pratiti život nekoliko generacija.
Posebno mesto zauzele su i nagrade za najbolju kolekciju pirotskog ćilima van Pirota i najbolju kolekciju pirotskog ćilima u Pirotu. U dvorištu Muzeja predstavljeni su primerci iz privatnih zbirki kolekcionara.
Među njima je i kolekcionar iz Beograda, čija zbirka broji više od 100 pirotskih ćilima. I njegova kolekcija ima sopstvenu porodičnu istoriju: nasledio ju je od svog oca, koji ju je nasledio od svog oca. Međutim, nasleđivanje ovde nije značilo samo čuvanje postojećeg blaga. Zbirka je kroz generacije dopunjavana i širena, pa je ono što je jednom počelo kao porodična baština postalo svojevrsna privatna riznica pirotskog ćilimarstva.
Još jedno priznanje ima posebno značenje za Muzej – nagrada za najduži staž u tkanju, koja je pripala Svetlani Manić, trenutno najstarijoj pirotskoj ćilimarki koja se i dalje bavi ovim zanatom.
Njena uloga, međutim, nije samo u tome što čuva lično iskustvo i umeće tkanja. Manić svoje znanje prenosi i u radu sa mlađim tkaljama, čime se ostvaruje ono što je za opstanak pirotskog ćilimarstva možda i najvažnije – kontinuitet prakse.
Jer nematerijalno kulturno nasleđe ne može opstati samo u muzejskim zbirkama. Ono živi tek onda kada postoji neko ko znanje preuzima, primenjuje i prenosi dalje. U tom smislu, priznanje Svetlani Manić jeste i priznanje generacijskom lancu kojim pirotsko ćilimarstvo nastavlja da traje.
Festival se završio, ali priča o pirotskom ćilimu ostaje otvorena u novom galerijskom prostoru Muzeja Ponišavlja Pirot, gde je postavljena stalna postavka sa 20 odabranih ćilima iz muzejske kolekcije.
Među njima je i najstariji izloženi primerak – „Suoveljka sa amajlikama“, nastala u prvoj polovini 19. veka. Zagasitijih boja i na prvi pogled jednostavnija od raskošnijih kompozicija, ona pripada vremenu u kojem je ćilim imao i drugačiju funkciju. Reč je o, uslovno rečeno, molitvenom ćilimu, sa soveljkom i bordurom sa krstovima, za koji se zna da je bio kačen na zid.
Nasuprot njemu, među najmlađim ćilimima u stalnoj postavci nalazi se „Suoveljka sa vraškim kolenima“, koja pripada periodu socijalizma. Ona svedoči o promenama u načinu tkanja i pokušajima da se proizvodnja ubrza i približi šablonskom načinu rada. Razlike u načinu tkanja, bojama i materijalima upravo kroz ovakve primerke postaju vidljive.
Iz istog perioda je i „Đulovi na đerdani“, kompozicija koja donosi motiv ruže – đula. U književnosti i poeziji đul nosi simboliku novog početka, što ovom ćilimu daje dodatni sloj značenja u postavci koja prati različite faze razvoja pirotskog ćilimarstva.
Tako završnica Festivala pirotskog ćilima nije bila samo predstavljanje najvrednijih primeraka iz privatnih zbirki i uručenje nagrada. Ona je bila svojevrsno podsećanje da ćilim nije samo ono što je ostalo iza prethodnih generacija. On je i ono što će, zahvaljujući ljudima koji ga čuvaju i onima koji još umeju da ga tkaju, tek biti preneto budućim generacijama.
Stalna postavka u novom galerijskom prostoru Muzeja Ponišavlja Pirot može se posetiti radnim danima od 8.00 do 16.00 časova i subotom od 9.00 do 15.00 časova.
foto: Dunja info, Lea Vučić
