Istorija ispisana na ikoni: Novo delo Anđele Gavrilović o poganovskom manastiru

Postoje mesta čija istorija vekovima ćuti, a odgovore skriva u oštećenim natpisima, freskama i kamenim zidovima. Upravo takvu priču donosi novo naučno delo „Manastir Sveti Jovan Bogoslov, Poganovo – istorija, ikona i identitet“, autorke dr Anđele Gavrilović, istoričara umetnosti i višeg naučnog saradnika Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Nastala kao rezultat gotovo trogodišnjeg istraživanja, knjiga donosi nova saznanja o poreklu, ktitorima i umetničkoj baštini jednog od najznačajnijih srednjovekovnih manastira Srbije, otkrivajući činjenice koje do sada nisu bile celovito naučno sagledane.

Anđela Gavrilović se godinama bavi proučavanjem istorije umetnosti srpskih zemalja u srednjem veku i vizantijske umetnosti. Još tokom studentskih dana usmerila je pažnju ka znamenitoj poganovskoj ikoni. Vremenom je upravo ona postala polazna tačka istraživanja koje je preraslo u obimnu studiju o istoriji, arhitekturi i identitetu manastira Svetog Jovana Bogoslova.

„Godinama su fotografije manastira na internetu privlačile moju pažnju, dok se nisam upustila u pisanje studije o njemu, a u početku sam proučavala pojedine segmente poganovskog živopisa“, kaže autorka.

U središtu autorkinih istraživanja nalazi se detaljna analiza čuvene poganovske ikone, jednog od najvrednijih ostvarenja pravoslavne umetnosti. Danas se uz severni (levi) zid priprate manastirske crkve nalazi njena verna kopija, dok je original, odnet u Sofiju nakon Prvog svetkog rata, gde se nalazi i danas.

„Reč je o jednoj od najlepših ikona ne samo srpske srednjovekovne umetnosti već i celokupne pravoslavne umetnosti. Proučavajući njene detalje ustanovila sam bogate poruke koje ona nosi. Posebno je značajan oštećeni ktitorski natpis na originalnoj ikoni, koji ne postoji na današnjoj kopiji i koji do sada nije bio sveobuhvatno proučen sa aspekta celine značenja koje prenosi. Svoja istraživanja sam započela od dve već ranije u nauci utvrđene činjenice: da ikona pripada Poganovskom manastiru i da je njen ktitor despotica Jelena Mrnjavčević. Iz istraživanja proizilazi da natpis na ikoni, ispisan na grčkom jeziku crvenim slovima na zlatnoj pozdaini, svedoči ne samo da je Jelena Mrnjavčević, supruga despota Jovana Uglješe, bila ktitor ikone, nego i da je ona bila i osnivač Manastira Svetog Jovana Bogoslova, kao i da je vladala oblastima u kojoj se on nalazi“, objašnjava autorka.

Prema istraživanju Anđele Gavrilović, ikona je bila namenjena da stoji iznad groba despota Jovana Uglješe, poginulog u Maričkoj bici 26. septembra (9. oktobra po novom kalendaru) 1371. godine, upravo na praznik Svetog Jovana Bogoslova. Iz tog razloga Jelena Mrnjavčević podiže manastir i posvećuje ga svetitelju koji je bio zaštitnik i imenjak njenog supruga.

Daljim proučavanjem stilskih odlika i paleografije natpisa autorka dolazi do zaključka da je autor ikone ugledni srpski slikar i Mitropolit Jovan Zograf, čija se umetnička delatnost i ranije vezivala za pojedine članove dinastije Mrnjavčević. Njegov potpis, kako navodi, nalazi se na obe strane ikone ispisan na karakterističan način.

Jedno od ključnih pitanja koje je otvorilo put ka novim istraživanjima bilo je neslaganje između imena navedenih na ikoni i onih na zapadnoj fasadi manastirske crkve.

„Na ikoni se u ktitorskom natpisu pominje samo jedno ime – Jelena, dok se na zapadnoj fasadi crkve u medaljonima nalaze imena Konstantina i Jelene. S obzirom na to da je Jelena Mrnjavčević sagradila manastir da sahrani telo svog supruga nakon njegove pogibije u Maričkoj bici, da je tim povodom naručila poganovsku ikonu od uvaženog zografa, ona svakako nije crkvu ostavila neukrašenu freskama, što je, kao jedna faza istraživanja, otvorilo pitanje gde je nestao prvobitni živopis Mitropolita Jovana Zografa i članova njegove slikarske radionice iz vremena podizanja manastira krajem XIV veka“, ističe Gavrilović.

Analiziranjem rezultata arheoloških, konzervatorskih i restauratorskih radova i istraživanja o poganovskom manastiru sprovedenih između 1966. i 1974. godine, kao i istorijske izvore, autorka zaključuje da je prvobitni manastir stradao u turskom razaranju. Posebno ističe navod Dušana Ristića iz 1941. godine, prema kojem su Turci na Vaskrs spalili crkvu zajedno sa okupljenim narodom i sveštenstvom.

„Rezultati arheoloških i konzervatorsko-restauratorskih radova u Manastiru Svetog Jovana Bogoslova kod Pirota i analiza njegove arhitekture potvrđuju razaranje prvobitnog manastira. Od prvobitne crkve Jelene Mrnjavčević sačuvani su stari temelji trema i gornji medaljon na zapadnoj fasadi, a najveći deo građevinskog materijala od porušene crkve iskorišćen je za izgradnju nove crkve krajem XV veka“, navodi autorka.

Nova istraživanja donose i značajno otkriće o obnovi manastira krajem XV veka. Ktitorski natpis uklesan na prozoru leve pevnice sa spoljašnje strane pokazuje da je drugi veliki ktitor obnovljenog manastira bila Mara Branković, ćerka despota Đurđa Brankovića.

„Do sada nije bila poznata veza između Jelene Mrnjavčević – monahinje Jefimije i dinastije Branković. Istraživanje pokazuje da je Mara Branković, na molbu monahinje Jefimije, obnovila manastir iz temelja i podigla prateće manastirske objekte. Oblast manastira bila je deo Marinog miraza, kojim je ona upravljala pod Osmanskom vlašću, pa je ona i imala mogućnosti da to učini“, objašnjava Gavrilović.

Posebnu pažnju autorka posvećuje i tumačenju triju medaljona na zapadnoj fasadi crkve. Njihova analiza pokazuje da gornji medaljon pripada starijem sloju, dok su dva donja nastala prilikom obnove crkve krajem XV veka.

Prema njenim zaključcima, nakon smrti Mare Branković 1487. godine završetak živopisanja poveren je pripadnicima vlasteoskog staleža, supružnicima, Konstantinu i Jeleni, koji su kasnije naložili umetnicima da samo njihova imena postave na istaknutim mestima u crkvi, zbog čega su dugo smatrani ktitorima.

„Zato danas njihova imena vidimo u dva donja medaljona, iako oni nisu osnivači manastira. Istovremeno, slikar Jovan Mlađi izostavlja njihova imena iz natpisa nad zapadnim portalom, pokazujući na taj način poštovanje prema monahinji Jefimiji i Mari Branković, dok klesar na prozoru leve pevnice kao ktitora jasno navodi Maru“, zaključuje autorka.

Knjiga se bavi i arhitektonskim osobenostima glavne manastirske crkve i njenog slikarstva, ističući njene naglašene sličnosti i podudarnosti sa manastirom Andreašom kod Skoplja u dolini reke Treske. Poseban značaj imaju očuvani temelji koji potvrđuju da je prvobitna crkva Jelene Mrnjavčević bila većih dimenzija od današnje, kao i da su graditelji krajem XV veka prilagodili njen zapadni deo kako bi postigli skladniju prostornu celinu—karakteristični moravski trolist sa tri petostrane apside.

Rad na knjizi trajao je tri godine i obuhvatio je temeljno istraživanje i analizu dosadašnje naučne i stručne literature o manastiru, njegove arhitekture i znamenite ikone, kao i arhivske građe i dokumentacije koja se odnosi na arheološka i konzervatorsko-restauratorska istraživanja i radove sprovedene u manastiru. Rezultat tog rada predstavlja publikaciju koja ne donosi samo nova naučna saznanja, već otvara i novo poglavlje u proučavanju jednog od najznačajnijih manastira jugoistočne Srbije.

Knjiga „Manastir Sveti Jovan Bogoslov, Poganovo – istorija, ikona i identitet“ uskoro će biti dostupna u prodaji u knjižari Riznica u Beogradu, jednoj od prepoznatljivih knjižara specijalizovanih za pravoslavnu i duhovnu literaturu.

foto: Dunja info, Boris Nikolšević